Του Σεβ. Μητροπολίτου Σουηδίας κ. Κλεόπα

Η ιστορία της ανθρωπότητας γνωρίζει πρόσωπα που άφησαν ανεξίτηλη τη σφραγίδα τους στην πορεία των λαών. Άλλοι διακρίθηκαν ως άνθρωποι του Θεού, φωτισμένοι από το προφητικό χάρισμα, και άλλοι ως μεγάλοι ηγέτες που άλλαξαν τον ρου της παγκόσμιας ιστορίας.

Ανάμεσα στις μορφές αυτές ξεχωρίζουν ο προφήτης Ιερεμίας και ο Μέγας Αλέξανδρος ο Μακεδόνας. Ο πρώτος υπήρξε ένας από τους μεγάλους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης· ο δεύτερος ένας από τους σπουδαιότερους στρατηλάτες όλων των εποχών.

Παρότι τους χωρίζουν αιώνες και διαφορετικές αποστολές, μία αρχαία παράδοση τους συνδέει μ᾽ έναν ιδιαίτερο τρόπο στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, ενώ η ιστορική και πνευματική τους παρουσία συνέβαλε, ο καθένας από τη δική του θέση, στην προετοιμασία της οικουμένης για γεγονότα που επρόκειτο να αλλάξουν τον κόσμο.

Ο προφήτης Ιερεμίας έζησε κατά τις τελευταίες δεκαετίες του βασιλείου του Ιούδα και υπήρξε μάρτυρας της πτώσεως της Ιερουσαλήμ από τους Βαβυλωνίους το 586 π.Χ. Η ζωή του ήταν γεμάτη θλίψεις, διωγμούς και δοκιμασίες.

Δεν δίστασε να ελέγξει την αποστασία του λαού του και να καλέσει τους ανθρώπους σε μετάνοια, ακόμη και όταν οι λόγοι του προκαλούσαν αντιδράσεις, ωστόσο, το μήνυμά του δεν ήταν μόνο μήνυμα κρίσεως.

Μέσα από τα βιβλικά του κείμενα, αναδύεται και η μεγάλη ελπίδα της σωτηρίας. Ο Ιερεμίας υπήρξε ένας από τους προφήτες που μίλησαν για τη νέα σχέση του Θεού με τον άνθρωπο και προανήγγειλαν την έλευση του Μεσσία.

Η πλέον χαρακτηριστική μεσσιανική του προφητεία είναι η εξαγγελία της Νέας Διαθήκης. «Ιδού ημέραι έρχονται, λέγει Κύριος, και διαθήσομαι τω οίκω Ισραήλ και τω οίκω Ιούδα διαθήκην καινήν» (Ιερ. 31,31).

Η Εκκλησία είδε στην προφητεία αυτή την προαναγγελία της Καινής Διαθήκης που εγκαινίασε ο Χριστός. Παράλληλα, ο Ιερεμίας προφήτευσε την εμφάνιση του δικαίου Βασιλέως από τον οίκο του Δαβίδ: «Αναστήσω τω Δαβίδ ανατολήν δικαίαν, και βασιλεύσει βασιλεύς και συνήσει» (Ιερ. 23,5).

Οι λόγοι αυτοί θεωρήθηκαν από την αρχαία χριστιανική ερμηνεία σαφείς αναφορές στον αναμενόμενο Μεσσία.

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Ιερεμίας μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Εκεί έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του και τάφηκε σε τόπο που τιμήθηκε ιδιαίτερα από τους κατοίκους.

Το απόκρυφο έργο «Βίοι των Προφητών» διασώζει μία ενδιαφέρουσα διήγηση. Σύμφωνα με αυτήν, οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι ο προφήτης είχε προστατεύσει την περιοχή από δηλητηριώδη φίδια, τις λεγόμενες «ασπίδες», καθώς και από κροκόδειλους. Η φήμη της αγιότητάς του διατηρήθηκε επί αιώνες και ο τάφος του θεωρούνταν τόπος ευλογίας και προστασίας.

Περίπου δυόμισι αιώνες μετά τον Ιερεμία, εμφανίζεται στην ιστορία ο Μέγας Αλέξανδρος, ο γιός του Φιλίππου του Β΄ της Μακεδονίας και μαθητής του Αριστοτέλη, ο οποίος κατόρθωσε μέσα σε λίγα μόλις χρόνια να δημιουργήσει μία από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες που γνώρισε ποτέ ο κόσμος.

Οι εκστρατείες του ξεκίνησαν από τη Μακεδονία, διέσχισαν τη Μικρά Ασία, τη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο, συνέχισαν στη Μεσοποταμία και την Περσία και έφθασαν μέχρι τα βάθη της Κεντρικής Ασίας και της Ινδίας.

Οι νίκες στον Γρανικό ποταμό, στην Ισσό και στα Γαυγάμηλα κατέλυσαν την Περσική κυριαρχία και ανέδειξαν τον Αλέξανδρο σε κυρίαρχο της τότε γνωστής οικουμένης. Ωστόσο, η σπουδαιότητά του δεν περιορίζεται στις στρατιωτικές του επιτυχίες.

Η διάδοση της ελληνικής γλώσσας, του ελληνικού πολιτισμού και του ελληνιστικού τρόπου ζωής δημιούργησε έναν κοινό πολιτισμικό χώρο από την Αίγυπτο έως την Ινδία.

Αργότερα, μέσα σ᾽ αυτόν ακριβώς τον ελληνιστικό κόσμο γράφτηκε η Καινή Διαθήκη και κηρύχτηκε το Ευαγγέλιο των Αποστόλων. Γι’ αυτό πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι η ελληνιστική οικουμένη που διαμόρφωσε ο Αλέξανδρος αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες προϋποθέσεις για την ταχεία διάδοση του χριστιανικού μηνύματος.

Οι «Βίοι των Προφητών» αναφέρουν ότι ο Μέγας Αλέξανδρος, κατά την ίδρυση της Αλεξάνδρειας, πληροφορήθηκε την ιδιαίτερη τιμή που απέδιδαν οι Αιγύπτιοι στον προφήτη Ιερεμία. Σύμφωνα με την παράδοση, διέταξε την ανακομιδή των λειψάνων του και τη μεταφορά τους στη νέα πόλη.

Τα λείψανα τοποθετήθηκαν περιμετρικά της Αλεξάνδρειας ως μέσο προστασίας από τα δηλητηριώδη φίδια και τους κροκόδειλους που μάστιζαν την περιοχή. Η παράδοση αυτή δεν επιβεβαιώνεται από τις κύριες ιστορικές πηγές για τον Αλέξανδρο, ωστόσο φανερώνει τον σεβασμό που απέδιδαν οι μεταγενέστερες γενιές, τόσο στον μεγάλο στρατηλάτη, όσο και στον προφήτη.

Ακόμη όμως και αν η διήγηση ανήκει στον χώρο της ευσεβούς παραδόσεως, παραμένει αξιοσημείωτο ότι παρουσιάζει τον Μέγα Αλέξανδρο, έναν εθνικό ηγεμόνα που δεν ανήκε στον λαό του Ισραήλ, να τιμά έναν προφήτη του αληθινού Θεού και να αναγνωρίζει τη σημασία που είχε η παρουσία του στη ζωή των ανθρώπων.

Η παράδοση αυτή φανερώνει ότι η αγιότητα και η αρετή γίνονται σεβαστές ακόμη και πέρα από τα όρια των θρησκειών και των εθνών.

Ο Ιερεμίας και ο Αλέξανδρος δεν συναντήθηκαν ποτέ ιστορικά. Ο ένας υπήρξε προφήτης του Θεού και ο άλλος κοσμοκράτορας βασιλιάς. Εντούτοις, η ιστορία τούς φέρνει κοντά μέσα από μία βαθύτερη προοπτική.

Ο Ιερεμίας προετοίμασε πνευματικά τον λαό για τον ερχομό του Μεσσία, διακηρύσσοντας την ελπίδα της Νέας Διαθήκης και της σωτηρίας. Ο Αλέξανδρος, χωρίς να αποτελεί μέρος της βιβλικής ιστορίας, συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός ενιαίου πολιτισμικού κόσμου, όπου η ελληνική γλώσσα και η επικοινωνία των λαών επέτρεψαν αργότερα την εξάπλωση του χριστιανικού κηρύγματος.

Έτσι, η αρχαία παράδοση που συνδέει τον προφήτη Ιερεμία με τον Μέγα Αλέξανδρο στην Αλεξάνδρεια αποκτά έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Ο άνθρωπος του Θεού και ο μεγάλος στρατηλάτης εμφανίζονται να υπηρετούν, ο καθένας με διαφορετικό τρόπο, την πορεία της ιστορίας προς την εκπλήρωση του θείου σχεδίου για τη σωτηρία του κόσμου.

Ο προφήτης Ιερεμίας και ο Μέγας Αλέξανδρος υπηρέτησαν δύο διαφορετικές αλλά εξίσου σημαντικές αποστολές. Ο Ιερεμίας υπήρξε προφήτης της ελπίδας και της αναμονής του Μεσσία. Με τις προφητείες του περί της «καινής διαθήκης» και του δικαίου Βασιλέως από τον οίκο του Δαβίδ καλλιέργησε στις καρδιές των πιστών την προσδοκία της ερχόμενης σωτηρίας. 

Ο Μέγας Αλέξανδρος, αντίθετα, δεν υπήρξε προφήτης, ούτε γνώριζε το πλήρες βάθος των μεσσιανικών προσδοκιών του Ισραήλ. Ωστόσο, η ιστορική του αποστολή αποδείχθηκε καθοριστική για την πορεία της ανθρωπότητας.

Με τις εκστρατείες του, κατέρριψε τα σύνορα ανάμεσα στους λαούς της Ανατολής και της Δύσης, ίδρυσε νέες πόλεις, δημιούργησε εμπορικές και πολιτισμικές γέφυρες και διέδωσε την ελληνική γλώσσα, σε ολόκληρη σχεδόν την τότε γνωστή οικουμένη.

Οι Απόστολοι ταξίδευσαν σ᾽ έναν κόσμο που διέθετε ήδη κοινά πολιτισμικά στοιχεία και δυνατότητα επικοινωνίας, από τη Συρία και την Παλαιστίνη, μέχρι την Αίγυπτο, τη Μικρά Ασία, την Ελλάδα και τη Ρώμη. Η ενότητα αυτή δεν δημιουργήθηκε από τους Αποστόλους, αλλά είχε προηγηθεί σε μεγάλο βαθμό, ως αποτέλεσμα της ελληνιστικής οικουμένης που διαμορφώθηκε μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Υπό αυτήν την έννοια, πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι η ελληνιστική εποχή υπήρξε μία από τις σημαντικότερες προπαρασκευαστικές περιόδους για την εξάπλωση του χριστιανικού μηνύματος. Δεν σημαίνει ότι ο Αλέξανδρος είχε συνείδηση αυτού του μελλοντικού ρόλου, ούτε ότι συμμετείχε άμεσα στο σχέδιο της θείας αποκαλύψεως. Σημαίνει όμως ότι η θεία Πρόνοια μπορεί να αξιοποιεί ακόμη και τις πράξεις μεγάλων ιστορικών προσωπικοτήτων για την προετοιμασία γεγονότων, που υπερβαίνουν κατά πολύ τις δικές τους προθέσεις.

Έτσι, ο προφήτης και ο στρατηλάτης, αν και ανήκουν σε διαφορετικούς κόσμους και σε διαφορετικές εποχές, συναντώνται συμβολικά στην πορεία της ιστορίας. Ο ένας ως κήρυκας της θείας επαγγελίας και ο άλλος ως ιστορικό όργανο που, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, συνέβαλε στην προετοιμασία της οικουμένης για τη διάδοση του μηνύματος της σωτηρίας που έφερε ο Χριστός στον κόσμο.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, χωρίς να γνωρίζει το μέλλον της χριστιανικής πίστεως, συνέβαλε με τις κατακτήσεις του στη δημιουργία της ελληνιστικής οικουμένης. Η κοινή ελληνική γλώσσα, η ίδρυση πόλεων όπως η Αλεξάνδρεια και η πολιτισμική ενότητα της Ανατολής και της Μεσογείου, αποτέλεσαν το έδαφος πάνω στο οποίο αργότερα κινήθηκαν οι Απόστολοι και διαδόθηκε το μήνυμα του Χριστού.