Του Κωνσταντίνου Χολέβα – Πολιτικού Επιστήμονος
Έχω μπροστά μου και διαβάζω με συγκίνηση την Πατριαρχική και Συνοδική Εγκύκλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου της 27ης Μαρτίου 2026, η οποία εκδόθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση 1400 ετών από την πρώτη «ορθοστάδην ψαλμώδηση» του Ακαθίστου Ύμνου το 626 μ.Χ.
Και τούτο διότι φέτος η Ορθόδοξη Εκκλησία εορτάζει μία ξεχωριστή επέτειο: Τη συμπλήρωση δεκατεσσάρων αιώνων από την πρώτη επίσημη ψαλμώδηση του Ακαθίστου Ύμνου στον Ναό της Παναγίας των Βλαχερνών, μετά τη σωτηρία της Κωνσταντινουπόλεως από την πολιορκία των Αβάρων και των Περσών. Με αφορμή την επέτειο αυτή το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε Πατριαρχική και Συνοδική Εγκύκλιο, η οποία υπενθυμίζει τη διαχρονική σημασία του γεγονότος για την εκκλησιαστική και πολιτιστική ιστορία του Γένους και της Οικουμενικής Ορθοδοξίας.
Στην Εγκύκλιο υπογραμμίζεται ότι ο Ακάθιστος Ύμνος αποτελεί «μνημείον του έλληνος λόγου και χρυσοπλοκώτατον τέχνημα θεοπνεύστου θεολογίας» της Ορθοδοξίας. Η επέτειος των 1400 ετών προσφέρει την ευκαιρία να αναδειχθεί η συμβολή του στη θεολογική σκέψη, τη λατρευτική ζωή και την εκκλησιαστική τέχνη της Ορθοδόξου Εκκλησίας, καθώς και η ευρύτερη επιρροή του στην παιδεία και στον πολιτισμό.
Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στο γεγονός ότι ο ύμνος δοξολογεί τον Ενανθρωπήσαντα Κύριο, αλλά ταυτοχρόνως συνδέεται άρρηκτα με την ευγνωμοσύνη των κατοίκων της Βασιλεύουσας προς την Υπεραγία Θεοτόκο για τη διάσωση της Πόλης. Η Εγκύκλιος υπενθυμίζει ότι το 626 μ.Χ. ο λαός της Κωνσταντινουπόλεως συγκεντρώθηκε και προσευχήθηκε όρθιος στον Ναό των Βλαχερνών για να ευχαριστήσει την Παναγία, γεγονός από το οποίο προήλθε και η ονομασία «Ακάθιστος Ύμνος».
Στην Εγκύκλιο το Οικουμενικό Πατριαρχείο παρουσιάζει τον Ακάθιστο Ύμνο όχι μόνο ως ιστορικό μνημείο της βυζαντινής εποχής, αλλά και ως ζωντανή έκφραση της πνευματικής εμπειρίας της Εκκλησίας. Συμφώνως προς το μήνυμα του Πατριαρχείου, ο ύμνος εξακολουθεί να εμπνέει τους πιστούς και να μεταφέρει ένα διαχρονικό μήνυμα πίστεως, ελπίδας και εμπιστοσύνης στη Θεία Πρόνοια, ιδίως δε σε περιόδους δοκιμασιών και αβεβαιότητας. Έχει μεταφρασθεί σε πολλές γλώσσες και έχει εμπνεύσει ποιητές και αγιογράφους.
Το Πατριαρχείο μάς ενημερώνει ότι η προσφώνηση «Χαίρε» προς την Υπεραγία Θεοτόκο επαναλαμβάνεται 144 φορές (δώδεκα φορές σε δώδεκα Οίκους) και τούτο συμβολίζει τις 144.000 των αγνών Αγίων της Αποκαλύψεως του Ιωάννου (Αποκ. ιδ΄, 1-5). Η Εγκύκλιος τονίζει ότι η εισαγωγή του Κοντακίου, το Προοίμιό του, ήταν αρχικά το γνωστό «Το προσταχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει», ενώ μετά το 626 μ.Χ. καθιερώθηκε ο εισαγωγικός ύμνος «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ τα νικητήρια»
Εξ όσων γνωρίζω το ζήτημα της πατρότητας του Ακαθίστου Ύμνου παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης. Κατά καιρούς έχει αποδοθεί η σύνθεσή του στον Ρωμανό τον Μελωδό, στον Πατριάρχη Σέργιο Α΄ και σε άλλους.
Δηλαδή ο πυρήνας του ύμνου είχε συντεθεί πριν από το 626 μ.Χ. ως θεολογικό και ποιητικό εγκώμιο της Θεοτόκου. Ωστόσο η σύνδεσή του με τη σωτηρία της Κωνσταντινουπόλεως και η λειτουργική χρήση του καθιερώθηκαν μετά τα γεγονότα της πολιορκίας.
Ας θυμηθούμε τα ιστορικά γεγονότα. Το έτος 626 ο Αυτοκράτωρ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας/Ρωμανίας Ηράκλειος απουσίαζε από την Κωνσταντινούπολη εκστρατεύων κατά των Περσών, οι οποίοι είχαν καταλάβει τους Αγίους Τόπους και πήραν ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Οι Πέρσες μαζί με συμμάχους (Αβάρους, Σλάβους και άλλους) επιχείρησαν να αιφνιδιάσουν τους κατοίκους της Βασιλεύουσας με πολυάριθμο στρατό και στόλο. Η πρώτη εμφάνιση έγινε στα τέλη Ιουνίου και η στενή πολιορκία άρχισε στις 29 Ιουλίου από ξηρά και από θάλασσα. Αρχηγός των Περσών ήταν ο Σαρβαραζάς, ενώ ηγέτες των Ελλήνων ήταν ο Πατριάρχης Σέργιος μαζί τον υιό του Ηράκλειου, τον Κωνσταντίνο, και τον μάγιστρο Βώνο. Στις 7 Αυγούστου 626 μία μεγάλη θαλασσοταραχή βύθισε τα πλοία και τα μονόξυλα των πολιορκητών και την επόμενη ημέρα η πολιορκία είχε λυθεί.
Οι πολιορκημένοι Έλληνες Ορθόδοξοι (Ρωμαίοι ονομάζονταν οι υπήκοοι του πολυεθνικού κράτους, αλλά Έλληνες κατά πλειοψηφία ήσαν οι κάτοικοι της Πόλης) απέδωσαν τη σωτηρία τους σε θαύμα της Παναγίας. Άλλωστε από την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου η Παναγία η Οδηγήτρια ήταν η Πολιούχος της πρωτεύουσας της Ρωμανίας. Στον ναό της Παναγίας των Βλαχερνών τελέσθηκε Αγρυπνία και εκεί ακούσθηκε για πρώτη φορα το Προοίμιον «Τη Υπερμάχω». Όλοι οι πιστοί ήσαν όρθιοι κατά την ψαλμώδηση των 24 Οίκων του Ακαθίστου Ύμνου. Όπως ξέρουμε κάθε Οίκος αρχίζει με ένα γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου και δημιουργείται ακροστιχίδα.
Ο Αυτοκράτωρ Ηράκλειος ολοκλήρωσε με νίκη την εκστρατεία του. Παρέλαβε απο τους ητττημένους Πέρσες στρατηγούς τον Τίμιο Σταυρό και στις 21 Μαρτίου 630 τον επέστρεψε πανηγυρικά στα Ιεροσόλυμα. Οι Άβαροι διαλύθηκαν ως κράτος και ως στρατός. Έκτοτε ο Ελληνισμός υμνεί την Υπέρμαχο Στρατηγό «δι΄ ής εγείρονται τρόπαια», «δι΄ ής εχθροί καταπίπτουσιν». Οι αγώνες του Ελληνισμού μέχρι και το έπος του 1940 εμπνέονται απο την Πίστη στην προστασία της Παναγίας.
Το Προοίμιον του Ακαθίστου Ύμνου, η απόδοση ευγνωμοσύνης στην Υπέρμαχο Στρατηγό για τη νίκη και τη λύτρωση από την εχθρική επιδρομή, υπήρξε ουσιαστικά ο Εθνικός Ύμνος των Ελλήνων επί Βυζαντίου και Τουρκοκρατίας. Αλλά και σε νεώτερες περιόδους δοκιμασιών η καταφυγή στην Υπέρμαχο Στρατηγό έδινε θάρρος στο Γένος. Ο Γεώργιος Σεφέρης – ποιητής βραβευμένος το 1963 με Νόμπελ- το 1941 υπηρετούσε στο Υπουργείο Εξωτερικών ως διπλωμάτης. Την ημέρα της Γερμανικής επίθεσης στην Ελλάδα, στις 6 Απριλίου 1941, είδε και άκουσε εντυπωσιασμένος ένα μεγάλο πλήθος στην οδό Σταδίου να ψάλλει τον ύμνο: «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ».
Προσευχόμαστε υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου και παρακαλούμε την Παναγία να προστατεύει ως Υπέρμαχος Στρατηγός τον Ελληνισμό, την Οικουμενική Ορθοδοξία και όλους τους αδικουμένους και κινδυνεύοντες.
Κ.Χ. ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Ιουλίου- Αυγούστου 2026
