Όπως αποκάλυψε στο χθεσινό φύλλο (30 Σεπτεμβρίου 2026) η Εφημερίδα “ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ” και η δημοσιογράφος Μαρία Παναγιώτου, αλλη μία κίνηση στον τομέα της Υγείας, της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη, που έγινε ολοκληρωτικά εν κρυπτώ.
Αφορά, μάλιστα, τον εξαιρετικά ευαίσθητο χώρο των μεταμοσχεύσεων, που αποτελούν τη μοναδική ελπίδα πολλών ανθρώπων για να σώσουν τη ζωή τους, αλλά και πράξη υπέρτατης αγάπης και προσφοράς από τη μεριά των δοτών, όπως άλλωστε αναγνωρίζει και η ελλαδική Εκκλησία.
Με υπογραφή του Θάνου Πλεύρη, το 2023, άλλαξε το πλαίσιο των μεταμοσχεύσεων στη χώρα μας χωρίς καμία ενημέρωση από το υπουργείο ή έστω από τον Ελληνικό Οργανισμό Μεταμοσχεύσεων (ΕΟΜ), χωρίς δημόσια διαβούλευση, χωρίς τη συμμετοχή της κοινωνίας, χωρίς ανακοινώσεις, χωρίς καν να το μάθουν πολλοί γιατροί με ενεργό ρόλο στον ευαίσθητο αυτόν τομέα. Και δεν μιλάμε για απλές αλλαγές στο ήδη υπάρχον πλαίσιο, αλλά για την πλέον δομική: επετράπη πρώτη φορά η λήψη οργάνων και έπειτα από κυκλοφορικό θάνατο (σ.σ.: διεθνώς ονομάζεται Donation after Circulatory Death – DCD), δηλαδή έπειτα από παύση λειτουργίας της καρδιάς, ενώ μέχρι εκείνη τη χρονική στιγμή η λήψη οργάνων ήταν δυνατή στη χώρα μας μόνο μετά τη διαπίστωση εγκεφαλικού θανάτου.
Θα εξηγήσουμε στη συνέχεια τι σημαίνει αυτή η αλλαγή, καθώς στην πραγματικότητα εγείρει τα πλέον σοβαρά ζητήματα βιοηθικής για το χρονικό σημείο κατά το οποίο ένας άνθρωπος χαρακτηρίζεται νεκρός. Θα εξηγήσουμε επίσης πώς ακριβώς έγινε στη χώρα μας αυτή η νομοθετική παρέμβαση, με ολοκληρωτική απουσία δημόσιου διαλόγου, και τι επακολούθησε. Ανεξάρτητα όμως από την επιχειρηματολογία, θετική ή αρνητική, για τη λήψη οργάνων έπειτα από κυκλοφορικό θάνατο, το σίγουρο είναι ότι γύρω από αυτή την υπόθεση στήθηκε μία προκλητική μηχανή μεθοδεύσεων, που σοκάρει. Μία τέτοια επιλογή, για ένα τόσο σοβαρό θέμα, δεν μπορεί να επιβάλλεται στην κοινωνία με αυτόν τον τρόπο, και μάλιστα μυστικά! Ειδικώς δε η κανονιστική οργάνωσή του απαιτεί συλλογική δουλειά από τους πλέον σημαντικούς φορείς, επιστημονικούς και κοινωνικούς, για να μην εγείρονται ερωτήματα. Οι μεθοδεύσεις που επιχειρήθηκαν σε αυτή την υπόθεση προκαλούν τα πλέον σοβαρά ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο οι κυβερνήσεις του Κυριάκου Μητσοτάκη διαχειρίστηκαν και διαχειρίζονται τα τελευταία χρόνια τα ζητήματα ζωής και θανάτου των πολιτών της χώρας.
Εν κρυπτώ από τα ΜΜΕ
Για την αποκάλυψη αυτής της περίεργης υπόθεσης, που διαμορφώθηκε πίσω από σκιές, κλειστά παράθυρα και μυστικότητα, θα ξεκινήσουμε την ιστορία από τα πιο πρόσφατα γεγονότα. Στις αρχές του περασμένου Μαΐου συνεδρίασε το διοικητικό συμβούλιο του ΕΟΜ. Τα πρακτικά αυτής της συνεδρίασης δεν βρίσκονται όμως στη ∆ιαύγεια, όπως τα πρακτικά προηγούμενων ή επόμενων συνεδριάσεων. Γιατί; Προφανώς γιατί το περιεχόμενό τους έπρεπε να κρατηθεί μυστικό. Ηρθαν όμως σε γνώση της «δημοκρατίας».
«Θα καταστεί σαφές σε όλους ότι το εγχείρημα αυτό και ειδικότερα η επιτυχία αυτού απαγορεύεται να επικοινωνηθεί στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης καθ’ οιανδήποτε τρόπο» αναγραφόταν στο τέλος του κειμένου εκείνων των πρακτικών με ημερομηνία 6 Μαΐου, που διανεμήθηκαν… από χέρι σε χέρι. Απολυταρχική εντολή πρωτάκουστη για τέτοιο οργανισμό!
Τι ήταν αυτό που απαγορευόταν να μάθει η κοινωνία; Οτι επρόκειτο να πραγματοποιηθεί η πρώτη μεταμόσχευση ενδοκοιλιακών οργάνων από κυκλοφορικό θάνατο, πρωταγωνιστικό ρόλο στην οποία είχε ο πρόεδρος του Ωνασείου, Γιάννης Μπολέτης. Ο δότης ήταν ασθενής με καρδιακή ανεπάρκεια σε τελικό στάδιο που βρισκόταν σε μηχανική υποστήριξη στο συγκεκριμένο νοσοκομείο και οι οικείοι του είχαν συναινέσει βεβαίως για τη δωρεά.
Γιατί εν κρυπτώ; Μα γιατί πολύ απλά η αλλαγή της νομοθεσίας και η εισαγωγή της λήψης οργάνων έπειτα από κυκλοφορικό θάνατο είχε περάσει κάτω από όλα τα ραντάρ. Ακόμη και τα πιο ευαίσθητα όπως είναι τα επιστημονικά.
Στα ίδια πρακτικά αναφερόταν επίσης ότι δεν υπάρχουν ακόμη κατευθυντήριες γραμμές για τη λήψη οργάνων έπειτα από κυκλοφορικό θάνατο, αλλά… θα οριστούν στη συνέχεια από ειδική επιστημονική ομάδα που εργάζεται πάνω σε αυτές. Χωρίς δηλαδή να υπάρχουν ακόμη κατευθυντήριες, με βάση όσα αναφέρονταν στα πρακτικά του ΕΟΜ αποφασίστηκε να γίνει μία τέτοια μεταμόσχευση… και όπου βγει. Το εθνικό αλλά εξαιρετικά επικίνδυνο μότο μας στα χειρότερά του! Η διαδικασία τελικά δεν προχώρησε για λόγους που δεν γνωρίζουμε. Σίγουρα πάντως κάτι σοβαρό θα πρέπει να συνέβη για να παρθεί η απόφαση της οπισθοχώρησης, όπως φαίνεται από τις επόμενες ενέργειες του ΕΟΜ που θα περιγράψουμε στη συνέχεια. Ενα άλλο ερώτημα είναι εάν όλα αυτά ήταν σε γνώση του νυν υπουργού Υγείας, Αδωνη Γεωργιάδη. Θεωρούμε απίθανο να μην ήξερε!
Ερώτημα παραμένει και η αντίδραση του εκπροσώπου της Εκκλησίας της Ελλάδος, που συμμετέχει στο ∆.Σ. του ΕΟΜ.
Το παράδειγμα άλλων χωρών
Στη Γερμανία, η δωρεά οργάνων έπειτα από κυκλοφορικό θάνατο δεν επιτρέπεται σε κανένα κρατίδιο, εξαιτίας της βιοηθικής συζήτησης για το πότε ένας άνθρωπος θεωρείται νεκρός, ειδικά για ασθενείς που προσέρχονται με ανακοπή στα Επείγοντα ή μεταφέρονται έπειτα από εξωνοσοκομειακή ανακοπή.
Σε αυτό έχουν συμβάλει και σκάνδαλα κατανομής μοσχευμάτων, όπως επίσης και ο λεγόμενος «φόβος της πρόωρης εγκατάλειψης», δηλαδή η -έστω και μηδαμινή- υπόνοια ότι θα δημιουργηθεί πίεση για να θεωρηθεί η ανάνηψη μάταιη, εξαιτίας της μεταμοσχευτικής σκοπιμότητας, χωρίς όμως να έχει αποδειχτεί κάτι τέτοιο.
Οι επικριτές στη Γερμανία υποστηρίζουν επίσης ότι υπάρχει η πιθανότητα αυτόματης επαναφοράς κυκλοφορίας μετά τη διακοπή ΚΑΡΠΑ, η οποία από τα πρωτόκολλα προσδιορίζεται στα 5-20 λεπτά. Για τους ασθενείς που είναι στη ΜΕΘ οι προβληματισμοί είναι λιγότεροι, αλλά οι προθέσεις των συγγενών είναι πάντα μεγάλο ερώτημα.
Οι βασικές βιοηθικές ενστάσεις πραγματεύονται ζητήματα όπως η εργαλειοποίηση του ασθενούς και η αξιολόγηση της ζωής με όρους κοινωνικής ωφέλειας, χωρίς ωστόσο να θεωρούν το DCD ευθανασία.
Σε χώρες όπως η Ισπανία, η Γαλλία, το Βέλγιο, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ολλανδία, από την άλλη, η επιλογή αυτή εφαρμόζεται μέσα από ειδικές νομοθετικές προβλέψεις που επιτρέπουν προσωρινά μέτρα διατήρησης των οργάνων μέχρι να ληφθεί η απόφαση για δωρεά.
Και η Ιταλία έχει αναπτύξει αντίστοιχο πρόγραμμα, αλλά νομοθετικά η διαπίστωση θανάτου έπειτα από καρδιακή παύση συνδέθηκε με καταγραφή ηλεκτροκαρδιογραφήματος για περίπου 20 λεπτά συνεχούς ασυστολίας.
Ετσι έγινε σιωπηρά αποδεκτό και από την Καθολική Εκκλησία, η οποία δεν έχει εκδώσει ενιαίο δόγμα υπέρ ή κατά, αλλά τονίζει σταθερά τις προϋποθέσεις για τη διαδικασία της δωρεάς, μεταξύ των οποίων είναι και ότι ο δότης πρέπει να είναι πραγματικά νεκρός.
Με υπογραφή Πλεύρη οι αλλαγές που εξαφανίστηκαν στη δημόσια διαβούλευση
Οι σχετικές ρυθμίσεις με τις οποίες επετράπη η λήψη οργάνων έπειτα από κυκλοφορικό θάνατο περιλαμβάνονταν σε άσχετο με την υπόθεση νομοσχέδιο του υπουργείου Υγείας, και δεν πέρασαν από δημόσια διαβούλευση. Συνέβη μάλιστα κάτι το οποίο δεν έχουμε ξαναδεί. Συνήθως ένα σχέδιο νόμου αναρτάται στη δημόσια διαβούλευση και εν συνεχεία κατατίθεται στη Βουλή για να περάσει από επεξεργασία στην αρμόδια επιτροπή. Οταν η κυβέρνηση θέλει να περάσει μία ρύθμιση εκτός δημόσιας διαβούλευσης, την περνάει ως τροπολογία την οποία καταθέτει στη Βουλή, λίγο πριν από την ψήφιση του νομοσχεδίου από την Ολομέλεια.
Σε αυτή την περίπτωση όμως το νομοσχέδιο «έπεσε» στη δημόσια διαβούλευση χωρίς τις ρυθμίσεις για τις μεταμοσχεύσεις και αυτές εν συνεχεία εμφανίστηκαν στο βασικό νομοσχέδιο, που έπεσε στη Βουλή και όχι ως τροπολογίες. Ετσι, εάν κάποιος έβλεπε το νομοσχέδιο στη Βουλή, θα μπορούσε να υποθέσει ότι οι σχετικές διατάξεις πέρασαν από δημόσια διαβούλευση. Αλλά όχι!
Μετά την ψήφιση, ο νόμος πλέον του κράτους (5034/2023) δημοσιεύτηκε σε ΦΕΚ, στις 18 Μαρτίου, είχε την υπογραφή του Θάνου Πλεύρη και ανέφερε ότι «η αφαίρεση οργάνων πραγματοποιείται μετά την επέλευση του θανάτου, ήτοι με τη μη αναστρέψιμη απώλεια λειτουργίας του εγκεφαλικού στελέχους (εγκεφαλικός θάνατος) ή τη μη αναστρέψιμη παύση της καρδιακής λειτουργίας (καρδιακός θάνατος)».
Αυτό το… «ή…» που είχε προστεθεί δημιουργεί ένα τεράστιο χάσμα, που δεν γεφυρώθηκε ποτέ μέσα από κοινωνικό διάλογο και συναίνεση.
Σημαντική λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά: Σε άλλη διάταξη του ίδιου νόμου αναφέρεται ότι η αφαίρεση οργάνων από αποβιώσαντα δότη μπορεί να γίνει όταν έχει παράσχει ο ίδιος τη συναίνεση ή όταν οι οικείοι του συναινέσουν. Σε περίπτωση όμως που «δεν ανευρίσκονται οι οικείοι» και «δεν υπάρχει καταγεγραμμένη άρνηση του αποβιώσαντος», τότε «η αφαίρεση πραγματοποιείται».
Αραγε, με το νέο νόμο μπορούν να ληφθούν τα όργανα από έναν άνθρωπο εάν πάθει ανακοπή, δεν έχει δηλώσει άρνηση αλλά δεν είναι εκεί οι οικείοι του; Και σε πόσο χρόνο πρέπει να γίνουν όλα αυτά; Υπάρχει αρκετός χρόνος να αναζητηθούν οι συγγενείς; Θα επιτρέψουμε τις παρεμβάσεις διατήρησης οργάνων πριν επιβεβαιωθεί η συγκατάθεση για δωρεά, ώστε να είναι τα όργανα βιώσιμα, δεδομένου ότι ο χρόνος σε αυτές τις περιπτώσεις είναι περιορισμένος; Ερωτήματα που δεν ξέρουμε καν εάν έχουν απαντηθεί.
Ας δούμε όμως τις κανονιστικές ρυθμίσεις που πέρασαν για τον κυκλοφορικό θάνατο, ενάμιση χρόνο μετά το νομοσχέδιο Πλεύρη.
Η κανονιστική ρύθμιση
Στις 31 ∆εκεμβρίου του 2024 δημοσιεύεται η κανονιστική υπουργική απόφαση, που υπογράφει ο Μάριος Θεμιστοκλέους, για τον καθορισμό «των ιατρικών κριτηρίων επέλευσης εγκεφαλικού και καρδιακού θανάτου», μεταξύ των οποίων και τα κυκλοφορικά κριτήρια (άρθρο 4). Λίγες μέρες πριν, δηλαδή στις αρχές ∆εκεμβρίου, ο κ. Μπολέτης, για μία και μοναδική φορά, είχε μιλήσει σε συνέντευξή του για την προετοιμασία κανονιστικής έπειτα από σχετική νομοθεσία. Αρα γνώριζε τόσο τη νομοθεσία όσο και πως το ρυθμιστικό ήταν προ των πυλών. Πάντως άλλη αναφορά για όσα δημοσιεύει σήμερα η «δημοκρατία» δεν είχε γίνει.
Στην κανονιστική αναφέρεται ότι: «Ο θάνατος μπορεί να επέλθει είτε μετά από απόφαση ότι η καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση (ΚΑΡΠΑ) δεν ενδείκνυται (όπως σε ασθενείς με τελικού σταδίου νόσο ή σε ασθενείς που είναι αποδεκτό από την ιατρική ομάδα ότι δεν θα ωφεληθούν από οποιαδήποτε προσπάθεια αναζωογόνησης) είτε μετά από μη επιτυχή προσπάθεια καρδιοπνευμονικής αναζωογόνησης». ∆ηλαδή, για να το πούμε απλά, είτε σε ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια στο τελικό στάδιο (σ.σ.: δηλαδή σε ανθρώπους που είναι στη ΜΕΘ και ονομάζεται controlled DCD) είτε έπειτα από ανακοπή (σ.σ.: δηλαδή έπειτα από ανακοπή στα Επείγοντα ή έπειτα από εξωνοσοκομειακή ανακοπή που μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο και ονομάζεται uncontrolled DCD).
«Ο/η ιατρός μπορεί να διαγνώσει και να επιβεβαιώσει τον θάνατο με κυκλοφορικά κριτήρια μετά από συνεχόμενη απουσία καρδιοαναπνευστικής λειτουργίας για τουλάχιστον πέντε (5) λεπτά».
Τα ερωτήματα πολλά: Συμφωνούν όλοι πως αρκούν τα πέντε λεπτά για να βεβαιωθεί θάνατος; Σε πολλές χώρες και διεθνείς επιστημονικές εταιρίες θεωρούνται επαρκή για τη διαπίστωση μόνιμης παύσης της κυκλοφορίας. ∆εν συμφωνούν όμως όλοι ότι αρκούν για να τεκμηριώσουν μη αναστρέψιμο θάνατο.
Τι λέει η ιατρική κοινότητα; Πόσο χρόνο θα διαθέτουν οι γιατροί για να καταλάβουν ποια ήταν η επιθυμία του ασθενούς ή ποια είναι η επιθυμία των οικείων του, ώστε να προχωρήσουν γρήγορα και να είναι βιώσιμα κάποια όργανα για μεταμόσχευση; Και τι γίνεται εάν δεν υπάρχουν εκεί οι οικείοι του γιατί ο άνθρωπος μεταφέρθηκε έπειτα από ανακοπή εσπευσμένα από αγνώστους; Ή αν είναι εκεί κάποιος συγγενής δευτέρου βαθμού που συναινεί, αλλά εν συνεχεία αποκαλυφθεί ότι υπάρχει συγγενής πρώτου βαθμού που δεν θα συναινούσε; Εφόσον ένα χέρι θα κάνει προσπάθεια αναζωογόνησης κι άλλο θα διερευνά την πιθανότητα δωρεάς των οργάνων, υπάρχει περίπτωση τα δικαιώματα του ενός ασθενούς να υποβιβαστούν έναντι κάποιου άλλου; ∆ύσκολες οι ισορροπίες όταν μιλάμε για ανθρώπινη ζωή. Γι’ αυτό και όταν τέτοιες υποθέσεις τακτοποιούνται πίσω από κλειστές πόρτες μοιάζουν ξεκάθαρα με κοινωνικό πείραμα άλλων εποχών και καθεστώτων και όχι με εξελικτική διαδικασία δημοκρατικού κράτους, επιστημονικά δομημένη και κοινωνικά αποδεκτή.
Κινήσεις πανικού
Οπως προαναφέραμε, δεν μπορέσαμε να ανακαλύψουμε γιατί σταμάτησε η διαδικασία εκείνης της μεταμόσχευσης από τον ΕΟΜ. Λίγες μέρες αργότερα πάντως, και συγκεκριμένα στις 12 Μαΐου, δημοσιεύτηκε ένα άλλο πρακτικό στη ∆ιαύγεια το οποίο ανέφερε:
«Τα μέλη του ∆ιοικητικού Συμβουλίου ομόφωνα αποφασίζουν τη σύσταση τριμελούς ομάδας εργασίας αποτελούμενης από εξωτερικούς νομικούς συνεργάτες, με αντικείμενο την εκπόνηση νομικής γνωμοδότησης σχετικά περί της δυνατότητας εφαρμογής δωρεάς οργάνων μετά από κυκλοφορικό θάνατο (Donation after Circulatory Death – DCD) στην ελληνική έννομη τάξη βάσει της ισχύουσας νομοθεσίας».
Ξαφνικά δηλαδή, κι ενώ προηγουμένως προετοιμαζόταν η πρώτη μεταμόσχευση από κυκλοφορικό θάνατο, διαπιστώνεται η ανάγκη για νομική γνωμοδότηση σχετικά με «τη δυνατότητα». Απίθανο! Λίγο αργότερα, στις 18 Ιουνίου, δόθηκε με απευθείας ανάθεση εντολή σε δύο μεγάλα δικηγορικά γραφεία να ασχοληθούν με τη γνωμοδότηση.
